Ede - Enka
In het oosten van Ede, direct aan het spoor, ligt een groot voormalig fabrieksterrein van ENKA. Deze afkorting staat voor Nederlandse Kunstzijdefabriek. De ENKA-fabriek is in 1922 gebouwd en is tot 2002 in operationeel geweest. In de beginjaren was dit een tijdlang de grootste fabriek van Nederland. ENKA was een internationaal bedrijf dat kunstvezels produceerde. Naast de fabriek in Ede werden ook fabrieken in Duitsland en de Verenigde Staten gebouwd. In de latere jaren werd ENKA overgenomen door AKZO en AkzoNobel.
Nadat de ENKA fabriek in 2002 haar deuren sloot stond het gebouwencomplex een aantal jaren leeg. In 2008 is het complex grotendeels gesloopt om plaats te maken voor een nieuwbouwwijk. Gelukkig zijn onderdelen van de fabriek behouden gebleven, zoals het poortgebouw, de schoorstenen en het kantine-gebouw. Deze zijn nu geïntegreerd in de nieuwbouw. Juist door dit hergebruik is een zeer interessante woonwijk ontstaan met een extra historische laag.
1. Overzicht over het ENKA terrein met de twee grote schoorstenen en een deel van de oude buitenmuur van de fabriekshal. Deze muur heeft de sloop doorstaan en in vervolgens als voorgevel gebruikt voor nieuwe woningen. Op alle hoeken van de fabriekshal stonden torentjes. Dit torentje op de hoek is bewaard gebleven en wordt momenteel gebruikt als kantoor. Het torentje op de achtergrond (links) is nieuw.
2. Het poortgebouw van de ENKA-fabriek staat nog overeind. Oorspronkelijk was het linker deel van de poort een hoektoren van de fabriekshal, maar bij de grote uitbreiding in 1928 werd het gebouw over de nieuwe toegangsweg getrokken en voorzien van een rijk gedetailleerde poort. Nu is dit gebouw herbestemd tot woongebouw met 32 huurappartementen.
3. Het poortgebouw van voren. Bijzonder zijn de rode kozijnen. Bij de verbouwing zijn de later aangebrachte kunststofkozijnen vervangen door knalrode houten varianten. Zo zou het er vroeger ook uit hebben gezien.
4. Detail van het poortgebouw.
5. De binnenkant van het poortgebouw. Rechts op de foto is nog een stukje gevel van de oude fabriekshal te zien. Achter deze gevel staan nu eengezinswoningen.
6. De monumentale bank en de fontein hebben de sloop doorstaan. Deze staan op het centrale plein van de buurt.
7. De westhal ui 1928 met zijn herkenbare sheddak staat nog overeind. Na de Tweede Wereldoorlog werd deze hal gebruikt voor de fabricage van sponzen. De flauwe dakhellingen zijn nu volgelegd met zonnepanelen, Hiermee is deze hal nu het grootste zelfvoorzienende Rijksmonument van Nederland.
8. De noordgevel van de fabriekshal aan de Akulaan is nog geheel intact. De woningen direct achter deze gevel zijn nieuw.
9. Midden in de noordgevel is de oude toegangspoort nog te vinden. Dit was in de eerste jaren de hoofdingang, voordat het hiervoor getoonde poortgebouw werd gebouwd.
10. Vanuit de Krimperij krijg je een goed beeld van hoe de bestaande gevel en nieuwbouw op elkaar aansluiten.
11. De noordoostelijke hoektoren is nu herbestemd tot een kantoor voor belastingadviseurs. De buitenmuren van de fabriekshal aan weerszijden van het torentje zijn blijven staan, alleen zijn hierachter geen woningen gerealiseerd. Zo lijkt het wel wat op tuinmuur.
12. Even verderop aan de Enkalaan zijn wel weer woningen achter de buitenmuur gebouwd. Deze woningen hebben geen voortuin gekregen, maar een gemeenschappelijke groenstrook langs de laan.
13. Op de plekken waar de buitenmuur van de fabriekshal is verdwenen zijn nieuwe rijen woningen neergezet met een vergelijkbare gevel. De volledige omvang van de fabriekshal blijft op deze manier goed zichtbaar in de buurt. De gevels aan de straatzijde zijn doorgaans twee bouwlagen hoog, waarbij met een iets terugliggende zinken gevel een derde bouwlaag is gerealiseerd. Alleen bij doorgangen naar het binnenterrein zijn de gevels al aan de straatzijde drie lagen hoog. Hiermee worden deze doorgangen iets geaccentueerd.
14. Op het open terrein in het midden van de voormalige fabriekshal staat de kleine schoorsteen. Met 50 meter hoogte stijgt deze schoorsteen ver boven de omliggende bebouwing uit. Hoewel de schoorsteen een stuk lager is dan de grote schoorsteen (85 meter) is dit een grotere blikvanger omdat deze een prominentere plek heeft in de zicht-assen op het terrein.
15. Direct achter de kleine schoorsteen staat een nieuwe interpretatie van het ketelhuis.
16. Net als vroeger staat op de zuidelijke hoek van de fabriekshal een torentje. Met zes bouwlagen is dit nieuwe torentje een etage lager dan de oude toren. Desondanks is het nog steeds de hoogste hoektoren van de fabriekshal.
17. Ook op de westelijke hoek is een nieuw torentje gebouwd. Deze is wel conform oorspronkelijke hoogte. Op de zijgevel is in grote letters de naam van de fabriek verwerkt.
18. Aan de Enkalaan staat het oude Bitterzout Magazijn. Hier werden chemicaliën opgeslagen die nodig waren bij de productie van kunstzijde. Aan weerszijden van het gebouw lag spoor zodat de chemische spullen direct van de trein konden worden overgeslagen. Om een droge overslag mogelijk te maken zijn luifels aangebracht over de volledige lengte van het gebouw. Het gebouw is 15 traveeën lang. De breedte van een enkele travee bleek precies breed genoeg voor een woning, dus nu herbergt het pand 15 woningen.
19. De luifel fungeert nu als zonwering voor de woningen.
20. Het Bitterzout Magazijn vanaf de andere kant, met op de achtergrond de kleine schoorsteen.
21. In het zuidelijke deel van het plangebied heeft architectenbureau Martens-Willems 162 woningen ontworpen volgens het tuinstad-principe. In dit deelgebied zijn drie hofjes met rijtjeswoningen uitgedacht met daaromheen vrijstaande woningen en twee-onder-een-kappers. Op deze foto staat de Nolethof die bekroond wordt met een dubbele puntgevel.
22. De groene Tesselhofflaan
23. Luxe woningen aan de Van den Boschlaan. Deze woningen zijn ook ontworpen door architectenbureau Martens-Willems. Bijzonder is dat zij ook de lantaarns bij de voordeuren hebben mee-ontworpen.
24. Blik op de 82 meter hoge spinnerijschoorsteen. Stiekem de hoogste gemetselde schoorsteen van Nederland. Deze schoorsteen stond net buiten de grote fabriekshal en diende als afvoer van gassen die vrijkwamen bij het spinnen. Het heeft niet veel gescheeld of de schoorsteen was verwoest in de begindagen van de Tweede Wereldoorlog. Om te voorkomen dat de Duitsers de schoorsteen als baken konden gebruiken wilden de Nederlanders dit bouwwerk neerhalen. Wegens de razendsnelle opmars van de Duitsers is dit niet gelukt.
25. 82 meter de lucht in! De fabriek zelf is verdewenen, maar de vier inlaten zijn nog goed zichtbaar.
26.
27. In 1951 werd midden op het fabrieksterrein een nieuwe kleedruimte en schaftlokaal gebouwd. Via loopbruggen aan beide kpse kanten was dit gebouw verbonden met de productiehallen. Dit gebouw van architect D. Masselink heeft de sloopwoede overleefd en wordt nu gebruikt als school en kinderdagverblijf.
28. De voormalige loopbruggen aan de noord- en zuidkant van het gebouw hangen nu een beetje in het luchtledige. Dit is de loopbrug aan de zuidkant.
29. De loopbrug aan de noordkant.
30. Aan de overkant van het spoor staat de 20 meter hoge Stingerdome. Dit is een restant van de voormalige Mauritskazerne die tot 2008 op deze plek lag. De Stingerdome was een hol gebouw die van binnen bekleed was met projectieschermen. Militairen konden in dit gebouw oefenen met het schieten van Stinger-raketten. Nu wordt het gebruikt als evenementenlocatie van Stadslab Ede.
31. Tussen de eengezinswoningen op het Enka-terrein en het spoor zijn in 2022 twee appartementengebouwen met in totaal 201 woningen neergezet. Deze gebouwen van MIX Architectuur fungeren meteen als geluidswal voor de wijk. Bijzonder hoe de gebouwen worden bekroond met een zaagtandvorm. Hiermee sluiten ze goed aan op de resterende sheddaken in de woonwijk.
32. In de westhal zat tot voor kort het Experience Center De Fietser. Hier was een fietsmuseum gevestigend en konden bezoekers nieuwe fietsen uitproberen. In november 2025 sloot het Experience Center haar deuren vanwege de onmogelijkheid om op deze plek ook fietsen te verkopen. Sindsdien is de gemeente Ede op zoek naar een nieuwe functie voor het gebouw.
33. Gelijktijdig met de ontwikkeling van het ENKA-terrein is het naastgelegen intercitystatio Ede-Wageningen onder handen genomen. Over de perrons en omliggende openbare ruimte is een grote overkapping gemaakt waarbij gebruik is gemaakt van 23 gelijkzijdige driehoeken met zijden van 27 meter lang. Aan de binnenzijde is het houtwerk zichtbaar gelaten. Doordat op onregelmatige plekken daklichten in de overkapping zijn gemaakt ontstaat een speels lichtspel. Architectenbureau Mecanoo hoopt hiermee een boomkroon na te bootsen.
34. Bij de zuidelijke entree van het station staat een 38 meter hoge klokkentoren met onderin een wachtruimte voor de bus.
