Schiedam

Schiedam is een stad met ruim 80.000 inwoners in de provincie Zuid-Holland, gelegen aan de oude monding van de rivier de Schie. De stad ligt ingeklemd tussen de steden Vlaardingen en Rotterdam. Op een paar weilanden in het noorden na is het gemeentelijke grondgebied geheel volgebouwd, dus veel ruimte voor verdere uitbreidingen is er niet. De A20 snijdt de stad grofweg in twee delen, namelijk een zuidelijk deel met het oude centrum en de haven en een noordelijk deel met de latere uitbreidingswijk Kethel en industriegebied 's-Graveland.

Schiedam wordt het eerst genoemd in de 13e eeuw. In deze eeuw werd een dam aangelegd in de monding van de Schie. Deze locatie trok al snel handelaren aan, omdat hier voortaan de goederen voor steden in het achterland werden overgeslagen. In de 18e eeuw werd Schiedam pas echt groot door de opkomst van de jeneverstokerij. Grote stokerijen en stellingmolens bepaalden sindsdien het stadsbeeld. Van de oorspronkelijke 24 stellingmolens zijn slechts 5 bewaard gebleven, maar door her- en nieuwbouw telt de Schiedamse skyline inmiddels weer 7 molens.


1. Over de Singel richting de neogotische Liduina Basiliek uit 1881. De kerk is ontworpen door Evert Margry, een leerling van de beroemde kerkenbouwer P.H.J. Cuypers. Margry was erg actief aan het einde van de 19e eeuw. Naast deze kerk in Schiedam ontwierp hij in zo'n twintig jaar tijd nog 35 andere kerken in de regio, waaronder de Petrus en Pauluskerk in Leidschendam en de Maria van Jessekerk in Delft.


2. De Singel komt uit op het monumentale plein Stadserf. Dit ogenschijnlijk symmetrische plein wordt aan de noordkant geflankeerd door het nieuwe stadhuis dat is voorzien van een indrukwekkende colonnade. Dit stadhuis is in 1997 opgeleverd naar ontwerp van architect Hans Ruijssenaars. Een paar jaar eerder ontwierp deze architect een enigszins vergelijkbaar stadhuis voor Apeldoorn.


3. Nogmaals de colonnade van het stadhuis.


4. Naast het Schiedamse stadhuis liggen de resten van Slot Mathenesse ofwel Huis te Riviere. Dit kasteel werd in de 13e eeuw gebouwd in opdracht van de regentes van Holland: gravin Aleida van Avesnes. In hoofdlijnen bestond het kasteel uit een hoge bakstenen donjon met een aansluitende ringmuur. Vandaag de dag resteert alleen een stuk van de donjon. Helaas doet de huidige inrichting van de locatie geen recht aan de lange geschiedenis. Aan twee zijden wordt deze archeologische vindplaats begrensd door achterkanten van het stadhuis. Achteraf gezien was het beter om het stadhuis iets meer over het monumentale Stadserf te bouwen om om zo achter het stadhuis meer ruimte te behouden voor de ruïne.


5. Aan de overkant van de Broersvest ligt het eveneens monumentale plein Land van Belofte. Dit plein wordt aan de noordzijde begrensd door het gelijknamige woonwinkelcomplex van architect Hans Kuiper (de grondlegger van KOW). Dit complex bestaat uit in totaal 84 woningen, waarvan 58 appartementen aan het plein en de Broersvest en 26 herenhuizen aan de Kreupelstraat en Boterstraat.


6. Ter gelegenheid van het 700 jarig bestaan van Schiedam is op het Land van Belofte een bronzen beeld van Proosje neergezet. Dit beeld is sinds 1975 de mascotte van stadsdistilleerderij Nolet, en daarmee ook een belangrijk icoon van Schiedam.


7. De Kreupelstraat met daaraan de statige herenhuizen van het Land van Belofte, afwisselend drie en vier bouwlagen hoog. Stellingmolen De Kameel torent hoog boven de straat uit.


8. Op de plek waar de Schiedamse Schie en de Noordergracht samenkomen staat molen De Kameel. Hoewel de molen er uitziet alsof deze er al honderden jaar staat is hij toch pas in 2010 opgeleverd. Op deze plek stond oorspronkelijk wel een molen, maar deze ging in de 19e eeuw verloren door storm- en brandschade. Initiatiefnemer tot de herbouw Stichting De Schiedamse Molen heeft nu een kantoor in het pand.


9. Doorkijkje vanaf molen De Kameel richting molen De Palmboom. Op een paar karakteristieke blokken na is de oude industriële bebouwing van branderij Floryn verdwenen. Op deze plek verrijst de komende jaren een nieuwbouwwijkje dat bestaat uit 150 grondgebonden woningen. Het project heeft de naam Dirkzwager gekregen, wat refereert aan de achternaam van de voormalige directeur van de branderij.


10. Historisch pakhuis uit 1831 met dubbele klokgevel aan de Noordvest. Oorspronkelijk waren het twee gebouwen die in elkaars verlengde stonden, maar nadat de tussenruimte in de jaren 70 werd opgevuld wordt het gezien als één gebouw. Achter het pakhuis staan molen De Palmboom en molen De Noord.


11. Nogmaals molens De Palmboom en De Noord.


12. Schitterend rijtje branderijen in eclectische architectuurstijl aan de Noordvestsingel. De meeste branderijen hebben een hardstenen naamplaat in de gevel waarop de naam is geschreven.


13. Op de Noordvest met zicht op de romp van molen De Vrijheid en in het midden molen De Noord. Aan dit deel van de Noordveste is nog veel industriële bebouwing te vinden, maar ook hier liggen hier plannen klaar voor herontwikkeling. Fase 1 van nieuwbouwproject Leven in de Branderij is reeds opgeleverd aan de achterliggende Breedstraat. In de tweede fase wordt dit project doorgetrokken tot aan de Noordveste. De mooiste panden worden hierbij gelukkig gespaard.


14. Voormalige stoomkorenmolen De Draak is tegenwoordig een woning.


15. De idyllische Korte Haven met het topje van molen De Drie Koornbloemen.


16. De Korte Havenbrug met zicht op de Korte Haven en molen De Drie Koornbloemen.


17. Historische schepen in de Korte Haven.


18. Bij de sluis in de Schie staat de Korenbeurs. Dit pand is in 1792 opgericht voor het verhandelen van benodigdheden voor de jeneverproductie. Sinds 2015 is het pand in gebruik als openbare bibliotheek en wordt een klein deel geëxploiteerd door een horecaondernemer.


19. De Overmaassesteeg


20. De Korte Dam met daaraan een schitterend pand met afgeronde hoek en originele winkelpui.


21. Dam


22. Met een lengte van zo'n 600 meter vormt de Lange Haven het hart van Schiedam. Naast de distilleerderijen was de Lange Haven ook een populaire woonplek voor vooral de rijkere kooplieden. De grootste huizen, waaronder Huis Nolet, zijn te vinden aan de zuidwestzijde van het water.


23. Nogmaals de Lange Haven.


24. De Vismarkt met op de achtergrond een draaiende molen De Walvisch.


25. Woningen in een voormalig pakhuis aan de Vismarkt. Bij de verbouwing is vrij rigoureus een stuk uit de gevel gehakt.


26. Molen De Walvisch vanaf de Kippenbrug. Na een grote brand in 1996 werd de de molen door de brandweer als verloren beschouwd, maar na gezamenlijke inspanningen van omwonenden, instellingen en bedrijven is de molen weer in zijn oude glorie hersteld. Tegenwoordig doet de molen dienst als museummolen.


27. Zicht over de Oranjestraat richting de Nieuwe Haven. Aan het einde staat de in 1977 opgeleverde flat Over de Vesten. Dit als schrale vervanging van de majestueuze toren van de Frankelandkerk die hier tot 1969 stond.


28. De voormalige Lutherse Kerk aan de Westveste staat nu nog volop in het zicht, maar is inmiddels ingepakt door Stadsherstel Maassteden. Na de grondige renovatie wordt dit pand aangeboden voor verhuur.


29. Afsluitend blok uit de jaren 30 aan de Gerrit Verboonstraat.


30. In 1691 werd Schiedams bekendste jeneverstokerij Nolet opgericht. Aanvankelijk opereerde Nolet vanuit de Boterstraat in het oude stadscentrum, maar in de 19e eeuw werd het complex verplaatst naar de huidige locatie aan de Buitenhaven. Blikvanger van de huidige jeneverstokerij is de 42,5 meter hoge stellingmolen, waarbij de wieken zelfs tot 55 meter hoogte reiken. Hoewel het lijkt alsof deze molen onderdeel uitmaakt van de eeuwenoude molenrij van Schiedam, is deze pas in 2005 opgericht. Naast het fungeren als decoratiestuk heeft de molen ook een praktische functie als elektriciteitsopwekker. Het is een moderne windmolen in een oud jasje.


31. Nogmaals molen De Nolet.


32. Voormalige distilleerderij tussen de statige Tuinlaan en de Buitenhaven. In 2008 zijn in dit monumentale pakhuis 5 ruime appartementen gerealiseerd, terwijl de begane grond werd ingericht als bedrijfsruimte.


33. Culturele broedplaats De Sodafabriek. Inmiddels staan de pakhuizen al zo'n 10 jaar in de steigers.


34. Desolate parkeerplaats aan met achterkanten van flatgebouwen aan het noordelijke uiteinde van de Buitenhavenweg. In de nabije toekomst wordt deze betonvlakte en aangrenzende terrein van de voormalige glasfabriek getransformeerd tot woon-, werk- en verblijfsgebied met in totaal 1250 woningen en 40.000 m2 bedrijfsruimte.


35. Aan de Rotterdamsedijk staat het fraaie flatgebouw Singelwijck van de Duitse architect Heinrich Leppla. Hij ontwierp dit gebouw begin jaren 30 in de bouwstijl Nieuwe Zakelijkheid. Met een bouwhoogte van 30 meter was dit destijds het hoogste flatgebouw van Schiedam.


36. De pastorie van de Liduina Basiliek.


37. De Kloosterplaats met daarop de stadsarmenschool uit 1780 van stadsarchitect Rutger van Bol'Es. Voorheen lag het gebouw op een binnenterrein in het bouwblok tussen de Broersvest en het Broersveld, maar door sloopwerkzaamheden in de afgelopen decennia is hier zowaar een pleintje ontstaan. Vanwege de dichte gevels met beplating aan weerszijden van de open ruimte lijkt het alsof deze doorbraak nog maar kortgeleden is gerealiseerd.


38. Midden in de binnenstad, in de oksel van de belangrijke Hoogstraat, is in de jaren 80 een modern woonbuurtje gebouwd met 3-laagse blokken in een gridvorm. Op het Weeshuis Lindenhof na zijn alle oorspronkelijke hofjes in de nabije omgeving verdwenen.


39. Het lijkt net alsof de Taanbrug over de Lange Haven er al honderd jaar ligt, maar toch is deze dubbele ophaalbrug pas in 2017 aangelegd. De 150 meter verderop gelegen Appelburg werd hiervoor als voorbeeld gebruikt.


40. Blikvanger aan de Lange Haven is de neoclassicistische Sint Jan de Doperkerk ofwel Havenkerk. Deze kerk is in 1824 gerealiseerd naar ontwerp van architect Adrianus Tollus. Hij was in dienst van het Ministerie van Waterstaat verantwoordelijk voor de bouw van een aantal waterstaatskerken in met name de provincie Zuid-Holland.


41. Sinds 1996 is het Nationaal Jenevermuseum ondergebracht in voormalige distilleerderij De Locomotief aan de Lange Haven.


42. Oud pakhuis met twee gekoppelde klokgevels op de hoek van de Lange Haven en de Blokkensteeg. In de jaren 80 werd hier een woongebouw met tuitgevels tegenaan gezet als soort verwijzing naar de buren.


43. De Hoogstraat is de belangrijkste winkelstraat van Schiedam. Omdat de straat de bovenop de dijk langs de Schie is gelegen, ligt de straat enkele meters hoger dan de straten in de omgeving. Het verval richting het naastgelegen woonbuurtje is maar liefst 3 meter.


44. Aan de Hoogstraat is in 1789 een neoclassicistisch paleis opgericht voor het Sint Jacobs Gasthuis. Architect Jan Giudici ontwierp op deze plek een U-vorming gebouw met twee symmetrische zijvleugels die in het midden verbonden werden door een kapel. De monumentaliteit wordt nog eens versterk door de positionering van het gebouw aan het einde van de zicht-as over de Appelmarkt. Sinds 1899 is het gebouw in gebruik als Stedelijk Museum van Schiedam.


45. Hoogstraat


46. De Nieuwstraat met aan het einde de 58 meter hoge westtoren van de Grote of Sint Janskerk.


47. Steunberen van de Sint Janskerk


48. Midden op de Grote Markt staat het oude barokke stadhuis van Schiedam. Omdat het gebouw volledig vrij staat is elke gevel even zorgvuldig vormgegeven. De hoofdingang bevindt zich aan de kopse kant van het gebouw richting het westen. Bijzonder is de gevel met uitgezwenkte top. Sinds de gemeenteraad in 1973 vertrok naar haar nieuwe onderkomen aan het Stadserf wordt het pand vooral gebruikt voor ceremoniële doeleinden, zoals trouwerijen. Onderin het oude stadhuis zit een restaurant.


49. Klokgevels aan de Grote Markt.


50. Zicht over de Schiedamse Schie richting molen De Kameel. Langs de kade wordt de laatste hand gelegd aan een rijtje eengezinswoningen van project Dirkzwager. De nieuwbouw voegt zich hier naadloos in de bestaande gevelrij. Zodra de hekken weg zijn dan lijkt het alsof de panden er altijd al bij hoorden.


51. Zicht over de Schiedamse Schie richting de Oude Sluis.


52. Aan de noordelijke opgang van de Ooievaarsbrug is in 2002 het bizarre woongebouw 'De Raem' van HDK-Architecten opgeleverd. De afzonderlijke verdiepingen zijn ten opzichte van elkaar gedraaid en voorzien van eigen gevelmaterialen. Volgens het oorspronkelijke plan zou een vergelijkbaar gebouw aan de overzijde van de Vijgensteeg worden gerealiseerd zodat er een poort zou ontstaan richting de middeleeuwse stad, maar deze uitbreiding is tot niet meer van de grond gekomen.


53. Aan weerszijden van het Spinhuispad ligt het spectaculaire wooncomplex Branderspoort van de Zweedse architect Ralph Erskine. Hoewel het een ultiem voorbeeld is van jaren 80 architectuur, zijn deze gebouwen pas rond de eeuwwisseling tot stand gekomen. Branderspoort strekt zich uit over meerdere bouwblokken en is ter hoogte van de Spoelingsbrug voorzien van een poortgebouw. Door de grote variatie in schuine dakvlakken, houten balkons, hoektorentjes en gaanderijen krijg je het gevoel door een middeleeuws kasteel te lopen.


54. Wooncomplex Branderspoort ter hoogte van het kruispunt Spinhuispad en Noordmolenstraat. Molen De Noord steekt nog net boven de bebouwing uit.


55. Het Spinhuispad met de karakteristieke rode erkertjes van wooncomplex Branderspoort.


56. De Oude Sluis met daaraan het Zakkendragershuisje. Dit pand is in 1725 gebouwd als onderkomen voor zakkendragersgilde Sint-Anthonis. Hier wachtten de arbeiders op binnenkomende graanschepen. Leden dobbelden om wie het werk mocht verrichten en dus om wie er geld verdiende.


57. Levensgrote barometer op de gevel van Rose Barometers aan de Schie. Dit bedrijf bestaat al ruim 100 jaar, maar dreigt vanaf april 2024 toch ter ziele te gaan.


58. Industriële bebouwing aan de Achter de Teerstoof.


59. Nogmaals Achter de Teerstoof.


60. In het verlengde van Achter de Teerstoof ligt de Sint Pietersteeg. Daaraan staat dit markante rijtje van zes woningen in post65-architectuur. De woningen zijn in 1988 opgeleverd naar ontwerp van architect Theo van der Laan Bouma. De supermoderne woningen werden destijds geroemd omdat ze juist niet aansloten bij de bebouwing in de directe omgeving.


61. Aan de Overschiesestraat is in 1756 het Proveniershuis gebouwd naar ontwerp van stadsarchitect Arij van Bol'es. In dit gebouw konden rijke mensen zich op latere leeftijd inkopen waarna ze de rest van hun leven in de watten werden gelegd. Het Proveniershuis was een soort hofje met statig hoofdgebouw aan het Overschieseplein met daarachter twee langwerpige woongebouwen met 73 beneden- en bovenwoningen. In 2005 kocht Erfgoedvereniging Hendrick de Keyser het Proveniershuis en gaf het complex zijn huidige woongebestemming. Beneden- en bovenwoningen zijn nu samengevoegd om de nieuwe bewoners wat meer ruimte te bieden. Al blijven de woningen met 40m2 zeer klein.