Hoogbouw in Nederland

Aantal torens per decennium

Steden en hoogbouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Waar vroeger skylines gekenmerkt werden door kerk- en stadhuistorens, molens en schoorstenen, ligt de nadruk tegenwoordig veel meer op woon- en kantoortorens. Door ontwikkelingen in lift- en bouwtechniek is het mogelijk om meer verdiepingen te stapelen en zodoende de vloeroppervlakten in gebouwen te vergroten. Op wat incidentele flatgebouwen in de jaren 30 na is hoogbouw pas echt in zwang gekomen in de wederopbouwperiode. In uitleggebieden werden de traditionele bouwblokken steeds meer vervangen door stempelwijken waarin flatgebouwen in repeterend patroon werden afgewisseld met groengebieden. Grootschalige sloop en nieuwbouwprojecten in binnensteden zorgden ervoor dat het stadsbeeld onherkenbaar veranderde, wat resulteerde in groeiende maatschappelijke weerstand. Na de oplevering van de grootste galerijflats aan het einde van de jaren 70 was hoogbouw zeker een decennium not-done in Nederlandse steden. Vanaf de jaren 90 keerde hoogbouw weer wat vaker terug in de bouwplannen. In het begin nog spaarzaam, maar richting het einde van dit decennium werd het niveau van de jaren 70 weer bijna geëvenaard. Na de eeuwwisseling is de hoogbouwproductie pas echt op stoom gekomen. Hoogbouw is steeds vaker een vast onderdeel van bouwplannen. Verschil met de eerste hoogbouwgolf uit de jaren 60/70 is dat hoogbouw nu vaker op een slimmere manier wordt ingebed in de bestaande stedelijke structuur. Vroeger was het meer gebruikelijk om bij het maken van bouwplannen de bestaande situatie uit te wissen om vervolgens iets volledig nieuws te realiseren, terwijl het nu veel meer gaat om het voortborduren op de bestaande kwaliteiten en het intensiveren van het ruimtegebruik.

Op 1 januari 2024 staan in de Nederlandse steden 863 moderne torens van 50 meter en hoger overeind. Aangevuld met 108 reeds in aanbouw genomen torens komt het totaal uit op 971. 65,2% daarvan heeft een woonfunctie, 23,6% een kantoorfunctie en 4,1% een hotelfunctie. Vooral sinds de eeuwwisseling is het aantal en aandeel torens met een woonfunctie enorm gegroeid. In de jaren 90 was dat aandeel nog slechts 47,5%. De gemiddelde bouwhoogte van alle torens van 50 meter en hoger maakte tot aan de eeuwwisseling gestaag een groei door tot 70 meter. Hoewel de steeds groter wordende uitschieters sinds het jaar 2000 doen geloven dat de gemiddelde bouwhoogte meegroeit blijft het gemiddelde hangen rond de 70 meter. Dit komt doordat het aantal lagere torens evenzeer in aantal groeit.

Verschillen Nederlandse steden

Spreiding hoogbouw in Amsterdam (Kaartviewer)

Ondanks dat hoogbouw in vrijwel elke Nederlandse stad weer geaccepteerd lijkt, zijn er per stad verschillen waarneembaar in de positionering van de torens. Is hoogbouw toegestaan in de binnenstad, of mag het enkel aan de randen van de stad? Wordt gedacht in clustering van hoogbouw, of in spreiding?

Rotterdam profileert zich al tijden als modern hoogbouwcentrum waarbij nieuwe torens in de binnenstad worden verwelkomd. Met het ziekenhuis (114m), de Delftse Poort (151m), de Maastoren (165m) en de Zalmhaventoren (215m) heeft Rotterdam al jarenlang het hoogste gebouw van Nederland binnen haar stadsgrenzen. De Rotterdamse hoogbouw is vooral te vinden in de binnenstad, waarbij de de meeste torens zich bevinden in een brede zone tussen Rotterdam Centraal en de Kop van Zuid. Volgens het huidige hoogbouwbeleid zullen in de komende jaren aanvullende clusters ontstaan rond het Feyenoordstadion en rond de winkelcentra Zuidplein en Alexandrium.

In Amsterdam wordt hoogbouw juist zoveel mogelijk geweerd uit de binnenstad. Op goed bereikbare plekken rond het centrum zijn in de afgelopen decennia een aantal hoogbouwclusters ontstaan, zoals Sloterdijk, de Zuidas en de Omval. Ook in herstructureringsgebieden aan het IJ krijgen nieuwe clusters steeds meer gestalte. Denk hierbij aan gebieden als Overhoeks, de voormalige NDSM werf en de Sluisbuurt. Vanwege de nabijheid van Schiphol blijven de torens in hoogte beperkt. Rotterdamse uitspattingen hoef je hier dus niet te verwachten. In kwantiteit laat Amsterdam zijn zuiderbuur inmiddels ver achter zich. In de stad zijn 220 torens van 50 meter en hoger gerealiseerd of in aanbouw, terwijl men in Rotterdam blijft steken op 186 torens.

In Den Haag is de hoogbouw geconcentreerd rond Den Haag Centraal met een uitloper langs de Prinses Beatrixlaan. In de aansluitende herstructureringsgebieden Laakhaven en Binckhorst komt ook steeds meer hoogbouw tot stand, maar de hoogten rond Den Haag Centraal worden hier voorlopig niet geëvenaard. Wel zijn er vergevorderde plannen voor een tweede cluster rond station Hollands Spoor.

Groningen kent inmiddels veel hoogbouw, maar in tegenstelling tot andere Nederlandse steden heeft Groningen geen uitgesproken hoogbouwcluster. De torens zijn verspreid door de hele stad. Dit is in grote mate een gevolg van het intense stadbeleid uit het begin van de 21e eeuw. Met dit beleid wilde het stadsbestuur het ruimtegebruik in de bestaande stad verder intensiveren, om zodoende meer draagvlak te creëren voor de buurtvoorzieningen. Op tientallen plekken in de stad werden grote bouwprojecten gerealiseerd, veelal bekroond met een toren.

Architectenbureaus

Woontoren Schoone Ley van Klunder Architecten

Veel verschillende architectenbureaus hebben inmiddels ervaring opgedaan met het ontwerpen van hoge gebouwen. Ondanks de grote hoeveelheid bureaus zijn er een paar namen die met enige regelmaat terugkeren. De meeste Nederlandse torens zijn afkomstig van de tekentafel van Klunder Architecten. Dit bureau heeft tot dusver 38 torens op zijn naam staan. Architect Piet Zanstra en de hieruit voortvloeiende bureaus ZZOP, ZZ+P en ZZDP zijn verantwoordelijk voor 36 torens. Met 30 torens sluit het bureau Architekten Cie de top drie af.

De meeste opdrachten voor hoogbouw worden uitgewerkt door Nederlandse architectenbureaus. De meest voorkomende bureaus uit het buitenland zijn Skidmore, Owings & Merrill (10x), Kollhoff (10x) en Kohn Pedersen Fox (7x), waarbij voor Kollhoff geldt dat dit bureau al enige jaren opereert vanuit Den Haag onder de naam Kollhoff & Pols.

Kaartviewer
Alle Nederlandse hoogbouw van 50 meter en hoger vind je terug in de kaartviewer. Het gaat dan om moderne hoogbouw dat op 1 januari 2024 reeds is opgeleverd of daadwerkelijk in aanbouw is genomen. Bij de bepaling van de hoogte is de dakhoogte als uitgangspunt genomen. Historische hoogteaccenten zoals kerktorens en fabrieken zijn buiten beschouwing gelaten, uitgezonderd enkele objecten die nu zijn herbestemd tot woon- of kantoortoren. Reeds gesloopte hoogbouw doet ook niet mee. Wanneer je klikt op een stip op de kaart dan krijg je onder andere informatie over het bouwjaar, aantal verdiepingen, de bouwhoogte, functie en architect. Voor gebruik op de computer is ook een kaartviewer met filtermogelijkheid beschikbaar.


Bronnen:
- www.skyscraperpage.com
- www.skyscrapercity.com
- hoog500.nl
- diverse architectenwebsites
- hoogbouwbeleid diverse gemeenten